Bekiran, kalabalık Kürt aşiretlerinden biridir. Tarih boyunca aşiret adı; Bekiri, Bakran ve Bekiran gibi farklı telaffuzlarla anılmış; kaynaklarda ise Bagraoandene ve Bakrans biçimlerine rastlanmıştır.

1) İzady’nin Tezi ve “Diyarbekir” Adı

Bilim insanı Mehrdad R. İzady, “Kürtler” kitabında Diyarbakır adının bu aşiretle bağlantılı olduğunu; aşiretin bir dönem günümüzde Gürcistan ve Ermenistan devletlerinin kurulduğu coğrafyada hüküm sürdüğünü iddia eder. “Diyarbekir” adının kökeni, Farsça ve Kürtçe bir tanımlama olan “Diyar-ı Bekr” ifadesine bağlanır; Türkçe karşılığı “Bekirlerin ülkesi” biçiminde yorumlanır.

2) Bagravand, Bagratisler ve İsim Kökeni

Ağrı iline bağlı Eleşkirt Ovası’nın eski adının Bagravand olduğu; Batum’la Ağrı arasındaki geniş bölgenin “Bagravand” adıyla anıldığı belirtilir. İsim, Ermenistan ve Gürcistan’da hâkimiyet kurduğu ifade edilen Bagratisler ile ilişkilendirilmektedir. Kaynaklarda Bagratislerin, Kürt topluluğu olarak anılan Khaldi (Haldi / Xaldi) ile komşu olduklarına dair notlar yer alır.

3) Dağılım, Göçler ve Erivan Kaydı

Günümüzde Bekiran Aşireti geniş bir coğrafyada dağınık biçimde yaşamaktadır. Geçmişte “Bagravand” denilen bölgede yoğun yaşamaları, İzady’nin tezini güçlendiren bir unsur olarak değerlendirilir. Örneğin Erzurum Karaçoban ilçesi merkezine yerleşen Bekiranlıların, 1915 olaylarından sonra yer değişimleri yaşadığı; bazı yaşlıların nüfus kayıtlarında doğum yerinin Erivan göründüğü ifade edilmektedir. Bu da yayılımın günümüz Ermenistan sınırlarının iç kesimlerine kadar uzanmış olabileceğini gösterir.

4) Tecrit Dönemi Notları ve Bölgesel Anlatılar

Anlatılara göre tecrit sırasında özellikle Batman bölgesindeki bazı Bekiranlıların Ermenileri koruyup barındırdığı, Hamidiye alaylarına katılan Bekiran komutanlarının Ermenileri koruyan kesimler arasında anıldığı belirtilir. Bu dönemde alay komutanı olan İbrahim Ağa (mala bıré nısé)’nın Rusların ilgisini çektiği ve fotoğrafının çekildiği aktarılır.

5) Abbas Azzavi’nin Görüşü: Şengal Bağlantısı

Abbas Azzavi ise Bekiranların Irak Şengal asıllı olduğunu; bu bölgeden göç ederek Diyarbakır’a yerleştiklerini ileri sürer. Irak Musul civarında Bekiranların yaşadığı ve adlarıyla anılan bir kasabalarının bulunduğu; bu grubun Yezidi inancına sahip olduğu da not edilir.

6) Kollar / Kabileler

Bekiran Aşireti, birçok aşiret gibi farklı kollardan ve kabilelerden oluşur. Notlarda geçen bazı kol adları şöyledir:

7) Yaşanılan Şehirler ve Tahmini Nüfus

Notlara göre Bekiranların yaşadığı şehirler: Diyarbakır (Merkez, Silvan, Çınar, Bismil, Lice), Van (Erciş, Çaldıran, Çatak), Muş (Bulanık, Hasköy), Bingöl, Iğdır, Erzurum (Karaçoban, Karayazı), Ağrı, Tunceli, Batman (Kozluk, Sason, Bekirhan), Bitlis (Ahlat, Tatvan, Adilcevaz), Mardin (Savur, Kızıltepe), Kars (Sarıkamış, Kağızman), Maraş (Elbistan, Doğanşehir) ve Irak Şengal bölgesi olarak aktarılmaktadır. Tahmini nüfusun 500.000 civarında olduğu; ekonomik nedenlerle başta İstanbul olmak üzere batı illerine yoğun göç yaşandığı belirtilir.

8) Yakın Tarih: Şeyh Sait ve Ağrı–Zilan Olayları

Bekiran adına yakın tarihte Şeyh Sait ve Ağrı–Zilan olaylarında da rastlandığı aktarılır. Bingöl’de 1925’te yaşanan süreçte ağır kayıplar verildiği; Bekiran aşiretine bağlı Şêlmo köyünde yaşlı, kadın ve çocuklardan oluşan bir grubun samanlıkta yakılarak öldürüldüğüne dair anlatı not edilmiştir.

1925 Zilan Resul İsyanı sırasında Batman/Kozluk bölgesindeki Bekirilerin önderlik yaptığı ve büyük zarar gördüğü; 1930 Zilan direnişlerinde de ön safta yer aldıkları ifade edilir. Bekiran mensubu Reşoye Silo’nun eşiyle birlikte savaşması ve teslim olmasına rağmen birlikte öldürülmeleri, anlatılarda “hikâyeleşmiş” bir olay olarak geçer. Zilan Deresi çevresindeki bazı köylerden alınıp Ceme Gürceme Vadisi’nde öldürülen insanların çoğunlukla Bekiri ve Hemoyi aşiretinden olduğu belirtilir.

9) Bekiranlara Atfedilen Bazı Köy ve Yerleşimler

Aşağıdaki liste, notlarda geçen yerleşimlerin ham (düzenlenmemiş) hâlidir. İsimler yöre ağzına göre değişebilir. Güncelleme sürecinde il/ilçe ve yazım kontrolleri yapılacaktır.

Kaynaklar

• Mehrdad R. İzady, Kürtler, s.160
• Abbas Azzavi, Aşair-i Irak, c.6, s.185
• Zinar Silopî, Doza Kurdistan, s.92–93 (Öz-Ge Yayınları, Ankara, 2. baskı, 1991)
• Bekiranlılar Derneği – Cuma BARAN’ın araştırmaları