ŞEYH UBEYDULLAH DÖNEMİNDE SÜRGÜN EDİLEN BEKİRANLI

Osmanlı Arşiv Belgelerinde Şeyh Ubeydullah Hareketi - Remzî PÊŞENG


Devletli Abidin Paşa Hazretlerinin (Kürdistan bölgesinden) sürgün ile uzaklaştırdığı Kürt Reislerinden yukarıda isimleri yazılı şahıslar hakkında ileri sürülen iddianameleri padişahımın emir ve kararı doğrultusunda bendeniz tarafından bire bir inceleyip araştırdım. Adı geçen evrak yanında ceza mahkemesi usulünce kanuni işlemler çerçevesinde fezleke dosyaları ve suç unsuru olabilecek hiçbir işlem yapılmamış ve hiçbirinin ifadeleri dahi alınmayarak sürgün edilmişler.

Şeyh Ubeydullah yakalandıktan sonra Abdülhamit’in emri üzerine Mekke’ye sonra Medineye sürgün edilme emri çıkıyor, Şeyh Ubeydullah buna itiraz eder, ve itiraz nedeni ise;

“Serhad bölgesinin hava ve suyuna alışmış olduğumdan ben ve ailem böyle sıcak hava ikliminde yaşamadığımızdan dolayı uyum sağlamamız mümkün değildir. Bununla birlikte ailem ve çocuklarımdan bazıları şu aralık çok uzun bir yolculuk seferine takat getirecek durumda değiller. Bu sebepten dolayı Medine-i Münevvere'ye göndermekten bizleri muaaf tutmanızı  ve Musul şehri merkezinde ikametimize izin verilmesine hiçbir vakit şikayette bulunmayacağımı bildiriyorum.” 

İş bu kararım Padişah’ın emir ve kararına karşı bir isyan anlamında olmayıp mazlumiyetimi ve  halimi anlatarak sizlerden yardım talebinde bulunmak istiyorum diye ifade etmiştir. fakat Padişah ve Devlet erkanı Şeyh Ubeydullah’a güvenmiyor ve Musul’da ikamet etmesinde birçok sakıncaları  olacağını ileri sürerek Musul’dan Şeyh Ubeydullah’ın alınmasını karara bağlıyorlar. Musul haricinde Kürdistan bölgesinden uzak bir yere gönderilmesi teklifini sunuyorlar. ve bu hussula ilgili Rus’ya Elçiliği Dış İşleri Bakanlığı’na  defalarca yazı göndererek “Şeyh Ubeydullah’ın Kürtlerin yanında büyük bir nüfuza sahip olduğunu ve bu bölgede kalması Rusya, İran ve Osmanlı büyük bir tehlike arz edeceği ve bu bölgede egemen bir Kürt devletinin kuracağını defalarca Bab-ı Ali’nin (Osmanlı Devleti’nin) dikkatlerini bu meseleye çekmiştik. Şeyh Ubeydullah’ın şimdiki ikametgahı olan Kürdistan bölgesinde bir işaretiyle kıyama hazır bulunan Kürt göçebelerine yakın bir yerde bırakmamak, Bab-ı Ali’nin bile menfaatinin gereğidir. Buna önemle dikkat edilmesi en zaruri hallerden olduğu bir kat daha ispat etmiştir. 

Şeyh Ubeydullah’ın Musul’dan derhal uzaklaştırılması ve Arabistan tarafına uzak bir yere gönderilerek ikamet ettirilmesi ve bundan böyle firar ederek Kürdistan bölgesine ulaşıp fesat tohumunun atamayacağı ve Kürdistan bölgesinin selameti açısından dahi çok zaruri olduğu beyanıyla bundan böyle bu bölgeden uzak bir yere iskana tabi tutularak sürgün edilmesi talebinde bulunmuşlardı. Ayrıca İran Elçisi Devletlu Muhsin Han Hazretleri tarafından bu yolda alınacak tedbirlerin acilen alınması yolunda bazı tavsiye ve beyanlarda bulunmuş ve acilen Şeyh Ubeydullah’ın Musul bölgesinden uzaklaştırılmasını zaruretine işaret etmiştir. 

Şeyh Ubeydullah yukarıda zikrettiğimiz gibi Rusya İran ve Osmanlı devletlerinini üçlü kararı üzerine Şeyh Ubeydullah Musul’dan alınarak Suriye üzerinden Mekke’ye gönderilme emri verilerek yol güzergahında bulunan resmi makamlara Şeyh Ubeydullah’ın geleceğini ihbar ederek gerekli asayişi ve emniyetin sağlanması emri veriliyor. Bundan böyle Şeyh Ubeydullah Kamil Bey refakatinde 18 Mart 1883 tarihinde Beyrut’ta ulaşırlar ve orada yirmi gün ikamet edildikten sonra Mekke ikamete mecbur tutulur. 

Şeyh Ubeydulah’ın Ölüm Tarihi

Van vilayeti gelen giden defteri, 194 nolu defterin 5. sayfasında yazılan bilgiye göre Mekke’ye sürgün edilen Şeyh Ubeydullah’a geçinecek kadar bir maaş bağlanmıştır. Şeyh Ubeydullah’ın amcazadesi Şeyh Muhammed Emin efendi Şeyh”in vefatından sonra kendisi müderrislikle iştigal etmiş olduğundan Şeyh Ubeydulluh’tan kalan maaşının kendisine verilmesini talep eylemiştir. Aynı zaman Şeyh Muhammed Emin Efendi’ 10 Ağustos 1891 tarihinde Mekke’de bulunan Şeyh Ubeydullah’ın “hanımının vefatından” sonra kendisinden münhal kalan 450 kuruş maaşının kendisine ihsan edilmesini talep etmiştir. Bu belgeden anlaşılıyor ki Şeyh Ubeydullah 10 Ağustos 1891 tarihinden daha önce vefat ettiği anlaşılmaktadır.

Şeyh Ubeydullah’ın hareketinden  Sonra Kürdistan Eyaletinde Bulunan Kürt beylerinin Sürgüne  gönderilmesi kararlaştırılır, ama sürgünün gerekçesi konusunda bir delil Kürt beylerini ne gibi bir gerekçe gösterileceğini  bulunmadığını bildiren telgrafın cevabı ise “Vergilerini Vermeyen Siyasi ve  “Adli” ( Adi ) Suçlara Karışan ! şeklinde cevaplanarak  Bölgede Çok Büyük Nüfuza Sahip Bulunan ve Bu Bölgede Bulundukları Takdirde Tehlike Arz Edebilen 142 Kürt Beyinin Sürgün Edilmesine karar verilir.

Sürgüne Tabi Tutulan Beylerin Ve Ağaların İsim Listesi ve Meskun Oldukları Yerlerin İsimleri Aşağıya Ayrıntılı Bir Şekilde Belirtilmiştir.

Siirt Sancağı’ında Reşkotan Aşireti Reisi Mustafa Kutto Ağa , Garzan’lı Hacı Fettah, Hacı Fettah Bey’in biraderi Hamid Bey ,  Diğer biraderi Emin Bey,  Hacı Fettah Bey’in oğlu Seyfettin Bey ,  Alikan Aşireti Ağası Ömer Burtev Ağa , Garzan dahilinde Pençnar Aşireti Ağası Çetto Ağa,  Şirvan’da Şir Beyzade İsmail Bey,  Şirvan Kazasında Said Bey ve oğulları Fettah ve Hurşid Beyler,  Şirvan kazasında Usturkan Aşireti Ağalarından Şer Bey ve Süleyman Ağalar,  Şirvan kazasında Kefre köyünden Ömer Bey,  oğlu Halil Bey ve diğer oğlu Ömer Bey ve diyeri Derviş Bey,   Şirvan Kazasında Noş köylü İbrahim oğlu Abo Ağa, Şirvan kazasında Hizan nahiyesinde Hurs köyünden Murad oğlu Ağa akrabalarından Çekko oğlu Süleyman, Kasım oğlu Selim, Hizan’da Herir köylü Aziz oğlu Ali Ağa, Şirvan’ın Emirun nahiyesinde Abdi Beyler ve hanedandan Şerif Bey , Şirvan’da Hob köyünden Kerim Bey,  Hacı Fettah Bey’in akrabalarından Reşit Bey oğlu Muhammed Ali Bey Erde kazasına bağlı Çan köyünden Ömer Ağa,  Beşiri nahiyesi Ağalarından Telharlı Mirza Ağa, Zercel köyünden İbrahim Hasso Ağa , oğlu Hasso ,  diğer oğlu Zerko,  Zercel köyünden Ali Muhammed Bey Ağa ,  Sinan köylü Hacı Reşid Ağa Elhaddeyn köylü Said Ağa Gancuveyş köylü Şuveyş Ağa ,  Şeyh Soban köylü Emin Ağa , İsa Ağa, Hamid Ağa Milli Aşireti Ağaları Zade İbrahim ve Muhammed ve Ali Ağalar ve Karakeçi Aşireti Reisi Halil Bey,  Biraderi Deri’i,  Silvanlı Abdullah Bey, Kulplu Telli Ağa ve biraderi Mirza Ağa,  Silvanlı Reşit Ağa Hazrolu Seyfeddin Bey,  Kasr Köylü Hasan Ağa , biraderi Ali Ağa ,  Dıleser köylü Ali oğlu Hüseyin, Hasar nahiyesi Ağası Aburrahman oğlu Muhammed Ağa ,  Sason kazasında Bekran Aşireti Ağası Kekveys Ağa ,  Pençnar Aşireti ağalarından Bekir Ağa Elikan Aşireti Ağası Zuhrab Ağa ,  Biranlı Aşiretinden Şeyro Ağa, Pençnar Aşiretinden Cundi Ağa’nın oğlu Lendes Ağa arkadaşı Halid Ağanın Oğlu Celil Halid Ağa, Reşkotan Aşiretinden Seyli Ağa oğlu Salih ,  Sason’da Bapo köylü Hasan Ağa’nın oğlu Genco Ağa ,  Melkan köylü ağalarından Mursi Ağa arkadaşı Halef Ağa Sason kazasında Çomanlı Aşireti Reisi Hacı Hamo Ağa, Pervarili nahiyesinden Hashar köylü Telli Ağa , Cihangir Ağanın oğlu Temur,  Ataf köyünden diğer Cihangir Ağa ,  Derviş Ağa, Deştetan köyünden Fendi Ağa oğlu Kasım,  Aynikaf köyü Muhtarı Hasan Feho,  Gercüş nahiyesi Ağası Hüseyin Ağa oğlu Hasan Şemdin ve Biraderi Osman Ağa ,  Kahri köyünden Abdi Ağa’nın oğlu Cebsil Ağa ,  Arnaslı Osman Timur Ağa ,  Osman oğlu Saruhan Ağa, Siirt merkezli Hamid Ağa birarderi Reşid Ağa diğer biraderi Hacı Musa Ağa oğulları İsa ve Hamza Ağalar , Zaptiye eski mülazimi Hacı Süleyman,  Yusuf, Ahmed Hacı, kardeşi İsa Efendi,  Hacı Nimet Çavuş,  Hasan Çavuş, Hasibin oğlu Abdurrahman ,  Fettah oğlu Mustafa ,  Şırnaklı Ağa Yusuf oğlu Muhammed Ağa ,  Tay Şeyhi Abdurrahman,  Halibeg Ağası Remmo oğlu Ali ,  Hasarnik nahiyesinin Ağası Abdurrahman Ağa’nın oğlu Muhammed Ağa,  Hamrin nahiyesi Ağası Hasan-i Temmo biraderi Ali ,  Timurili Şeyh Abdülhay,  Taşlıbiro Halilo oğlu Dilli biraderi Fethi ,  Ahmed Mahi , Keferhar köyünden Halef Bey oğlu Muhammed Bey,  İsmail Verdi , Milli Ağası Yusuf Ağa Gerçuşlü Hasan Şemdin zade Hasan ve Osman Ağalar,  Remanlı Abdi Halef ,  Baraflı Süleyman el-Hüseyin’in oğlu İbrahim Ağa , Alikan Ağası Abdi Ağa, Eys köyünden Saruhan ,  İnotlu Şabo, Hasankeyfli İbrahim Nimetin oğlu Nüman ,  Rumanlı Halefin oğlu Halef , Keferili Abdülhay’in oğlu Halil, Meşkinanlı Ahmed Ağa, Meşkinanlı Hami Paşa, Midyatlı Anez ,  Ali Bali Bey ve arkadaşı Hasan Bey , Mardinli Tüccardan Mustafa oğlu Ahmed Ağa, Mardinli Kasap Mahmud oğlu Hamid Ağa, Çiftçi İbrahim oğlu Veli Ağa, biraderi Kasso, Milli Aşireti reisi Şeyh Musa’nın oğlu Yusuf Ağa, Midyatlı Halef Ağanın oğlu Hacı Abdullah Ağa, Midyatlı Çiftçi Bozo oğlu Abdi Ağa , Midyatlı Tüccardan İbrahim  oğlu Nüman Ağa , Midyatlı Ali oğlu Ali Ağa, Süleyman oğlu İbrahim Ağa, Abdi oğlu Ahmed Ağa,   Meşayihten Abdullah Efendi,  Çiftçi İsa oğlu Ali Ağa , Hasırkaçah Ali oğlu Derviş, Midyat kazalı Muhammed Bey ve Abdi kehya, Siirtli Nüman oğlu Rikkat ,  Hizanlı Şeyh Resul oğlu Şeyh Muhammed, Hobanlı Osman bin Abdi ,  Şırnaklı Şahin oğlu Abdullah ,  Garzanlı Hacı Maruf oğlu Muhammed , Siirtli Seyyid Muhammed oğlu Abdal ,  Siirtli Hasan oğlu Muhammed , Garzanlı Cündi oğlu Hamo , Midyatlı Gayur oğlu Hasan ,  Midyatlı Muhammed oğlu Hasan ,  Kolaklı Osman oğlu Katun , Diyarbakırlı Muhammed oğlu İskender ,  Siirtli Abdullah oğlu Ali Silvanlı Abdullah oğlu Feyo.

Devletli Abidin Paşa Hazretlerinin (Kürdistan bölgesinden) sürgün ile uzaklaştırdığı Kürt Reislerinden  yukarıda isimleri yazılı şahıslar hakkında ileri sürülen iddianameleri padişahımın emir ve kararı doğrultusunda bendeniz tarafından bire bir inceleyip araştırdım. Adı geçen evrak yanında ceza mahkemesi usulünce kanuni işlemler çerçevesinde fezleke dosyaları ve suç unsuru olabilecek hiçbir işlem yapılmamış ve hiçbirinin ifadeleri dahi alınmayarak sürgün edilmişler. 

Yalnız sorgulama komiseri tarafından bir parça fezleke sureti hazırlanmıştır. Abidin Paşa ve Mardin sancağı İdare Meclisi tarafından bir parça layıha ve mazbata hazırlamışlar. Ve Kürt Reisleriyle ilgili diğer evraklar ise iddialardan ibaret birer yazışmalar olarak görülmüştür. Yukarıda isimleri yazılı olan Kürt Beylerinden bendeniz tarafından yazılan fezleke maddeleri Mardin Meclisi idaresince tanzim edilen mazbata dayanak olarak alınmıştır. Ve bir kısım Kürt beylerinin gelen evrakta isimlerine bile hiç rastlanmamış olup kendi ifadelerine göre Halep’te ifadeleri alındığı anlaşılmaktadır. Zaptiye tarafından gelen bilgiye göre bu şahıslar arasında iki şahısın tamamen masum ve suçsuz oldukları gelen evrakta beyan ile yazılmıştır. On dört şahsın dahi bunlardan bazılarının hizmetkarları oldukları Hapishaneler Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen isim defterinde yazılıdır. Haklarında ileri sürülen suçlamaların derecelerine göre ayrılmıştır. Bu hususta emir ve karar padişah hazretlerinindir. 


Bende                               Bende                                    Bende
Sabık Hakkari                       Sabık Suriye                          el-yevm Bağdad
Müdde-i umumi                   Müdde-i umumi                      Müdde-i umumi
Müfid                                İsmet                                 Ahmed Fethi



Toplam 142 tane Kürt bey’i sürgün edilmiştir.

ufkumuz.com'dan